农活歌
Gaangc leeuxhuox* rauz nyiel, | 讲给大家听, |
Haaus leeuxhuox* rauz nyiel. | 说给大伙听。 |
Aaih* aul ndil xih gaangc lo jiuq, | 爱好就讲咯舅, |
Aaih* aul ndil xih nauz lo jiuq. | 爱好就唱咯舅。 |
Xiangl xos*idt ma xiangl xos*ngih, | 春节初一到初二, |
Xiangl xos*idt ma xiangl xos*hac. | 春节初二到初五。 |
Xiangl xos*idt xih soonl weanl xac, | 春节初一来教歌, |
Xiangl xos*hac xih haaus weanl wangl*. | 春节初五讲农活。 |
Xiangl xos*hac ma daaus genl lauc, | 春节初五来喝酒, |
Xiangl xos*hac ma daaus nauz hoongl*. | 春节初五话农活。 |
Jianzjianz* zamh* nac rauc weih* jiuq, | 渐渐到了暖和时, |
Jianzjianz* hauc nac wangl* weih* jiuq. | 渐渐进入农活季。 |
Xianq runs roomh xianq mbamx* yaangzmaz? | 一大早就议论什么? |
Xianq runs roomh xianq mbamx* wag*xail*. | 一大早就议论犁铧。 |
Xianq runs roomh xianq bail aulramx, | 一大早就去挑水, |
Bail aulramx jiezlaez xac jiuq? | 挑哪里水等亲家? |
Ndal*gval* xos gueh ngaaiz xac yux. | 安锅做饭等朋友。 |
Gaangc mengz nyiel lo jiuq, | 讲你听咯舅, |
Haaus mengz nyiel lo mangc*. | 说你听亲家。 |
Rauz zenz* gvas ngonz zenz* weih* jiuq, | 我们过了玩耍天, |
Rauz zenz* gvas ngonz zenz* weih* mangc*. | 我们过了玩乐时。 |
Deg nauz gabt* rauz woic* dohdongh, | 我们斗笠挂满坝 [1] , |
Deg nauz xail* rauz woic* dohnaz. | 我们犁铧挂满田。 |
Rauz mal gaangc ndil reeul wa jiuq, | 我们来说笑咯舅, |
Rauz mal nauz ndil reeul wa mangc*. | 我们来说玩亲家。 |
Gaangc mengz nyiel lo jiuq, | 讲你听咯舅, |
Haaus mengz nyiel lo mangc*. | 说你听亲家。 |
Xos raanz nangh ma xos raanz ngangx*, | 在家坐着干发呆, |
Xos raanz nangh miz rox gueh maz? | 在家坐着没事做? |
Xos raanz ngangx* miz rox gueh maz? | 在家发呆没事做? |
Bail riangz ndoongl* ma bail riangz mangc*, | 去跟亲家见亲家, |
Bail riangz ndoongl* ma zenz* ros*rih. | 去和亲家走地边。 |
Jianzjianz zamh* dangz ndianl xos ngih, | 渐渐到了二月初, |
Jianzjianz hauc ndianl ngih dogt jiaol*. | 渐渐到种辣椒时。 |
Duezrog mos mal hanl mal yeeuh, | 新鸟出来叫农忙, |
Duezrog mos mal hanl mal runs*. | 新鸟忙来叫起身。 |
Rauz mal yeeuh wenz laail runs roomh, | 来叫人们要早起, |
Rauz mal yeeuh wenz laail runs zaoj. | 来叫人多要起早。 |
Gaangc mengz nyiel lo jiuq, | 讲你听咯舅, |
Haaus mengz nyiel lo mangc*. | 说你听亲家。 |
Jiez haec xabt laez miz xabt, | 该遇的人没有遇, |
Xabt laauxndoongl* geal jais mbagt*dul, | 正遇亲家在喂鸡, |
Xabt laauxndoongl* geal waaiz lacreic*. | 正遇亲家在喂牛。 |
Wangz ndoongl byaaic duljingx* mal roh, | 亲家刚好出朝门, |
Deg yah ndoongl* daaus nauz nix, | 亲家转身这样说, |
Deg yah ndoongl* daaus nix nauz. | 亲家回头这样讲。 |
Aul waaiz bail wangc* laez deiz*? | 要牛去哪山犁田? |
Aul bail wangc* laez deiz* ma jiuq? | 要牛去哪山犁地? |
Deg yah ndoongl* daaus nauz nix, | 亲家听了这样说, |
Deg yah ndoongl* daaus nix nauz. | 亲家听了这样讲。 |
Mengz hams mbaanx gueh maz lo jiuq? | 你问寨子做什么? |
Mengz hams ndoongl* gueh maz lo mangc*? | 你问亲家做什么? |
Wangl* mal laail mangc* miz rox ma jiuq? | 活路多了你不知? |
Wangl* mal laail mangc* mix rox ma qyus? | 活路多了你不懂? |
Gaangc mengz nyiel lo jiuq, | 讲你听咯舅, |
Haaus mengz nyiel lo mangc*. | 说你听亲家。 |
Aul bail wangc* naz weiz hax* deiz*, | 要去那山犁肥田, |
Aul bail wangc* nazjees hax* daans. | 要去那山耙肥田。 |
Raaih* ndeeul daans sis hac baiz xail*, | 一块田耙四五犁, |
Xail* ndeeul daans sis hac baiz daaus. | 一田犁了四五回。 |
Danglngonz os dangz saaml hac saaux, | 太阳升到三五杆, |
Danglngonz os mal guc zangq laail. | 太阳升到九丈高。 |
Raaih ndeeul daans sis hac baiz xail*, | 一块田犁四五次, |
Xail* ndeeul daans sis hac baiz daaus. | 一块田耙四五回。 |
Soongl baiz xail* bail jeex youq roomh, | 两犁去赶集又早, [2] |
Saaml baiz xail* bail jeex youq loodt*. | 三犁去赶集又迟。 |
Laauxndoongl* nangh ros*naz genl qyianl, | 亲家坐地边吃烟, |
Laauxndoongl* nangh ros*naz genl ramx. | 亲家坐地边喝水。 |
Danglngonz dauc ma danglngonz os, | 太阳出来太阳升, |
Danglngonz dauc mauxbol mbaanxaans*
[3]
, | 太阳升到烂坝寨, |
Danglngonz waans* jizngaaiz* mbaanxaans*. | 太阳翻过烂坝寨。 |
Jianzjianz zamh* dangz xez songs* haux, | 渐渐到了送饭时, |
Jianzjianz zamh* dangz mangc* songs* ngaaiz. | 渐渐到了送餐时。 |
Yah ndoongl* aul wusngaaiz* mal raabt, | 亲家来把午饭挑, |
Yah ndoongl* aul wusringz* mal raabt. | 亲家来把午饭抬。 |
Wusringz* gec* xos ndael dizlaanz*, | 早饭藏在提篮里, [4] |
Dizlaanz* woic* xos jauc deeuzhaanz. | 提篮挂在扁担头。 |
Dinl riangz dinl byaaic rizramh*, | 一脚一脚快快走, |
Jeeuc* riangz jeeuc* byaaic rizramh*. | 一步一步快快去。 |
Dangz basjamh* ma dangz baswangc*, | 来到山垭山谷口, |
Dangz basjamh* ndaixnyiel ndoongl* mbamx*, | 到了山垭亲家吼, |
Dangz baswangc* ndaixnyiel mangc* wadt*. | 到了山谷亲家骂。 |
Ndaixnyiel mangc* xos wudt* duezduez, | 听到亲家骂牲口, |
Ndaixnyiel jiuq xos mbamx* duezduez. | 听到亲家吼牲禽。 |
Duez zuangcnix* deg duez xiangx bas, | 牲畜养来用糊口, |
Duez zuangcnix* deg duez xiangx hoz*. | 牲畜养来靠糊嘴。 |
Deg laauxmangc* xih daaus nix nauz, | 亲家听了这样说, |
Deg laauxmangc* xih daaus nauz nix. | 亲家听了这样讲。 |
Deel miz zenh* xih nauz deel jiuq, | 它不听你话就吼, |
Deel miz nyiel xih wudt* deel mangc*. | 它不听你话就骂。 |
Gaangc mengz nyiel lo jiuq, | 讲你听咯舅, |
Haaus mengz nyiel lo mangc*. | 说你听亲家。 |
Songs* byagt ndil laez songs* byagt qyas? | 送好菜还是坏菜? [5] |
Songs* byagt ndil ma mangc* miz nyah*, | 送好菜不生气, |
Songs* byagt qyas mal mangc* miz genl. | 送坏菜亲家不吃。 |
Deg yah ndoongl* xih daaus nix nauz, | 亲家转回这样说, |
Deg yah ndoongl* xih daaus nauz nix. | 亲家转回这样讲。 |
Hoongl mal ndoongl* miz ronl ma qyus? | 活路多来你不见? |
Hoongl laail mangc* miz rox ma qyus? | 活路忙来你不懂? |
Aul mul gac le mul youq nais*, | 要杀猪嘛猪又小, |
Aul gais gac le gais youq byooml*. | 要杀鸡嘛鸡又廋。 |
Anl byagt ndaelsuanl* mal sail*, | 就要菜园菜来煮, |
Aul byagtwuc* ndaelsuanl* dianf daih*. | 就要韭菜来煮吃。 |
Laaul mangc* mal deiz* duezduez naais, | 怕亲家犁牛累, |
Laaul mangc* mal deiz* duezduez oic*
[6]
. | 怕亲家犁牛疲倦。 |
Bux yah ndoongl* songs* haux dangz dianh*, | 亲家送饭到田里, |
Deg yah jiuq songs* haux dangz naz. | 亲家送饭到田间。 |
Yah ndoongl* nangh miz rox gueh maz? | 亲家不会做什么? |
Bail langl yah ndoongl* rongz* raaihrih, | 与亲家母下地玩, |
Bail langl jiuq ndoongl* buaix* rans*naz.
[7]
| 去帮亲家包田坎。 |
Buaix* rans* genz miz rox qyaml*, | 包上边田坎不渗水, |
Buaix* rans* lac miz qyaml* ramx. | 包下边田坎不漏水。 |
Yaangznix bag* ndaelzeil* miz jiuq, | 这样安心不舅, |
Yaangznix huox* ndaelzeil* miz mangc*. | 这样合意不亲家。 |
Gaangc mengz nyiel lo jiuq, | 讲你听咯舅, |
Haaus mengz nyiel lo mangc*. | 说你听亲家。 |
Deg mangc* mbenl fih roongh xih runs, | 亲家天未亮就起, |
Deg mangc* mbenl roongh laag* dohdongh. | 亲家天亮到田坝。 |
Guel* ndael wangl* miz ndaix wangl* roh*, | 只顾家务忘外活, |
Guel* wangl* roh* miz ndaix wangl* raanz. | 顾了外活忘家务。 |
Deg ndanl gais rauz yic* gungz*dul, | 养鸡鸡就歇门口, |
Deg ndanl mul rauz yic* lacreic*. | 养猪猪就睡檐下。 |
Bail raanz xac* bail raanz lo jiuq, | 回家咯回家吧舅, |
Bail raanz daaus bail raanz lo mangc*. | 回家咯回家吧亲家。 |
Gaangc mengz nyiel lo jiuq, | 讲你听咯舅, |
Haaus mengz nyiel lo mangc*. | 说你听亲家。 |
Deg leeuxbeangz ma deg leeuxmbaanx, | 全天下嘛全寨人, |
Deg leeuxmbaanx gvas raanz leeux ndaus*, | 全寨人都回了家, |
Deg leeuxmbaanx gvas raanz leeux sael. | 全寨人都回家了。 |
Gah leil* mangc* langl ndoongl xos roh, | 只剩亲家在外面, |
Gah leil* mangc* langl ndoongl* xos nix. | 只剩亲家在这里。 |
Bail raanz xac bail raanz weih* jiuq, | 想回家就回家吧舅, |
Bail raanz daaus bail raanz weih* mangc*, | 想回去就回去吧亲家。 |
Dinl riangz dinl ndeeul byaaic rizramh*, | 一脚一脚快快走, |
Jeeuc* riangz jeeuc* ndeeul byaaic rizramh*. | 一步一步快快去。 |
Baiz ndeeul zamh* baiz ndeeul dangz mbaanx, | 慢慢走来到寨子, |
Baiz ndeeul zamh* baiz ndeeul dangz raanz. | 慢慢走来到家中。 |
Mal dangz raanz xih hanl wul*haux, | 回到家里忙煮饭, |
Mal dangz eeux xih jiuq nyaauh* raanz. | 回到屋里忙煮菜。 |
Yaangznix gaangc huox*zeil* miz jiuq, | 这样说来合心不, |
Yaangznix haaus huox* zeil* miz mangc*. | 这样说来合意不。 |
Mal dangz raanz xih hanl geal gais, | 回到家里忙喂鸡, |
Mal dangz eeux xih hanl gael mul. | 回到家里忙喂猪。 |
Yamsweanl* diuy* ma yamsweanl* duoc*, | 唱歌丢吧唱歌留, |
Yamsweanl* diuy* xos bangh* duoc* mangc*, | 就唱一半给亲家, |
Yamsweanl* duoc* xos bangh* ros*rih. | 唱了一半丢地边。 |
Aul xos jiuq ndil mal daag*, | 留给亲家来补上, |
Aul xos ndoongl* ndil mal sunc*. | 留给亲家来接上。 |
[1] 布依族到田间做农活时,不管是晴天还是雨天,都戴斗笠去,以防下雨或出大太阳。雨后常把斗笠挂在田边晒。人多时斗笠就多,故有“斗笠挂满坝”。
[2] 布依族地区一般六天六天赶一场,各地赶场日期不一样,一般都以十二生肖的某天为赶场日期,如马场、狗场就是以马日或狗日为赶场天。农忙时期赶场时间比较早,一般为上午10点至下午1点。有的人家在犁田时犁一半田或三分之一的田就去赶场,回来继续犁。故有此句。
[3] 烂坝寨,村寨名,在今平坝县羊昌布依族苗族乡。
[4] 提篮,是布依族传统生活工具,用竹子编成,周围画有或编有山水图案,长方形,中间有一提把,上面有盖子。布依族常用提篮来装午饭或走亲戚装一些副食品等。提篮是布依族家庭必备的生活工具。
[5] 布依族在农忙时,一般是早晨吃了早饭就出门干活,活多路远时一般中午不回来吃饭,由家庭成员,如老人或小孩送饭来吃,做完活路才回家。故有送饭之意。
[6] oix*,是个多义词,有能力差、弱、下降、身体差、身体弱、多病等多个义项。在不同的语境下有不同的意义。这里翻译为身体差。
[7] buaix* rans*naz,即包田坎。布依族在每年打田后插秧前,都要将水放到田里,将泥土侵泡,但由于田野从干枯到泡水保水,田坎有裂缝水会渗漏。插秧前有一道工序叫搅田坎,即把距田坎一米左右的泥土用牛拉犁铧经过多次来回,将泥土搅拌成泥浆。将泥浆糊在田坎的内侧,以防田水渗漏,这就叫做包田坎。